|
|
|
Bezpieczna praca w laboratorium |
|
|
|
|
04.02.2009. |
|
Aby zapewnić możliwie wysoki poziom bezpieczeństwa i zredukować do minimum konsekwencje ewentualnych wypadków podczas pracy w laboratorium, należy stosować odpowiednie zabezpieczenia dotyczące zarówno stanowiska pracy, jak i osób tam pracujących.
Stwierdzenie to, choć wydawać się może banalnym, w rzeczywistości niesie za sobą wiele problemów i trudności wynikających i wiążących się z działalnością laboratorium oraz pracujących tam ludzi.
Pojęcie laboratorium obejmuje bądź cały zespół czynników, takich jak: urządzenia, aparaty, materiały zgromadzone w określonej przestrzeni, przeznaczone do zorganizowania i prowadzenia prac laboratoryjnych, bądź odnosi się tylko do budynku, a nawet do pomieszczenia, w którym odbywają się zasadnicze prace laboratoryjne.
Laboratoria mogą się bardzo różnić w zależności od zadań, jakie spełniają. Ogólny charakter prac wykonywanych w laboratoriach decyduje o podziale na laboratoria: chemiczne, biologiczne, elektryczne, maszynowe, budowlane, energetyczne, medyczne itp.
W zależności od skali, w jakiej prowadzi się prace, różne są wymagania dotyczące budynków i pomieszczeń laboratoryjnych, inne jest ich wyposażenie i inne tworzywa, z których wykonuje się aparaturę.
Praca w laboratorium wiąże się z niebezpieczeństwami wynikającymi ze stosowania różnych substancji, poprzez substancje toksyczne, żrące, łatwopalne, wybuchowe, związków działających szkodliwie zwłaszcza na drogi oddechowe i skórę, a także z ciągłego użytkowania łatwo tłukącej się aparatury szklanej bądź użytkowania aparatury i urządzeń będących pod napięciem. Dlatego też istnieje konieczność gwarantowania bezpieczeństwa wszystkim osobom tam przebywającym, bez względu na to, czy jest to pracownik, praktykant czy osoba, która chwilowo tam przebywa.
Z punktu widzenia bezpieczeństwa i higieny pracy, cechą wspólną dla wszystkich typów i rodzajów laboratoriów jest bezpośrednie stykanie się pracowników z substancjami chemicznymi czy czynnikami biologicznymi. W przeciwieństwie do działów produkcyjnych w przemyśle chemicznym i przemysłach pokrewnych, gdzie dąży się do hermetyzacji procesów chemicznych, do izolowania substancji chemicznych od człowieka, do możliwie daleko posuniętej automatyzacji procesu, w pracach w laboratorium chemik musi obserwować przebieg reakcji, dokonywać wielu czynności ręcznie. Różnorodność substancji występujących w laboratoriach chemicznych jest ogromna. Większość z nich w razie niewłaściwego obchodzenia się z nimi zagraża zdrowiu, a nawet życiu.
W pracach laboratoryjnych, szczególnie podczas wykonywania prac z substancjami chemicznymi, bardzo często występują ponadto inne specyficzne czynniki, które mogą stanowić źródło zagrożeń. Są to :
- nieznajomość procesu przeprowadzanego po raz pierwszy,
- konieczność dopasowania, opracowania aparatury do nowych procesów,
- samodzielne zestawienie aparatury,
- nietrwałość tworzywa najczęściej używanego w laboratorium, tj. szkła,
- brak pewnych stałych urządzeń zabezpieczających, które występują przy stałej aparaturze produkcyjnej.
Obok kwalifikacji personelu, decydujący wpływ na bezpieczeństwo i higienę pracy ma właściwa jej organizacja, warunki lokalowe, stan techniczny urządzeń, wyposażenie w sprzęt ochronny, racjonalne oświetlenie, właściwy mikroklimat i szereg innych czynników, które decydują o tym, że praca jest bezpieczna.
Znajomość zagrożeń związanych z substancjami i preparatami chemicznymi, podobnie jak działania profilaktyczne, uzależnione są od wielu czynników materialnych i niematerialnych. Wielu niebezpieczeństw można uniknąć czy też niebezpieczeństwa te można zredukować do minimum, zapewniając właściwą organizację pracy i przestrzegając zasad bezpieczeństwa w laboratorium.
|
Wymagania dotyczące budynków oraz pomieszczeń laboratoryjnych
Omawiając wymagania dla budynków, w których zlokalizowane są pomieszczenia pracy, stosujemy odpowiednie przepisy w tym zakresie. Spełnienie tych wymagań pozwoli już na wstępie sprawić, że laboratoria staną się bezpieczniejsze. W tym miejscu można zacytować słowa prof. Stanisława Babińskiego: „Zarówno architektura budynków, jak i wnętrza laboratoriów – szczególnie badawczych – powinny stwarzać jak najlepsze warunki i pobudzać ludzi do pracy twórczej, w której produktem mają być nowe idee i koncepcje. Ten wybitnie wyróżniający charakter pracy naukowej, twórczej i znaczenie, jakie przypisuje się jej we współczesnej gospodarce, powoduje wystąpienie tendencji zmierzających do tego, by budynki laboratoryjne cechował pewien komfort wyposażenia i by miały one zapewniony określony poziom wygód wewnętrznych”.
Wymagania dotyczące budynków i pomieszczeń pracy zostały zawarte m.in. w rozporządzeniu ministra infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie ze zm., ustawie z 7 lipca 1994 r. Prawo Budowlane ze zm. oraz rozporządzeniu ministra pracy i polityki socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy ze zm. Określają one warunki techniczne, jakim powinny odpowiadać budynki i związane z nimi urządzenia, ich usytuowanie na działce budowlanej oraz zagospodarowanie działek przeznaczonych pod zabudowę, jak również wymagania dotyczące pomieszczeń pracy.
Budynek, w którym znajdują się pomieszczenia pracy laboratorium powinien być zbudowany i utrzymany zgodnie z wymaganiami określonymi w przepisach techniczno-budowlanych. W szczególności budynek powinien być tak zaprojektowany i zbudowany tak, aby zapewnić :
- bezpieczeństwo konstrukcji i użytkowania, bezpieczeństwo pożarowe oraz niezbędne warunki higieniczne i zdrowotne,
- układ funkcjonalny dostosowany do przeznaczenia pomieszczeń pracy w budynku,
- ochronę środowiska,
- ochronę pomieszczeń i otaczającej przestrzeni przed czynnikami szkodliwymi dla zdrowia i uciążliwymi, na przykład: hałasem, wibracją, czynnikami chemicznymi, promieniowaniem i oddziaływaniem pól elektromagnetycznych, to jest aby w pomieszczeniach wartość stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia wydzielanych przez grunt, materiały i stałe wyposażenie oraz powstających w trakcie użytkowania zgodnego z przeznaczeniem pomieszczeń, nie przekraczała wartości dopuszczalnych, określonych w przepisach szczególnych i Polskich Normach,
- odpowiednią izolację cieplną budynku i przeciwwilgociową oraz optymalny stopień przeszklenia,
- ochronę sąsiedztwa budynku, to jest na przykład dojazd do dróg publicznych, zaopatrzenie w wodę, odprowadzanie ścieków, zapewnienie dojścia światła dziennego do sąsiednich budynków.
Pomieszczenia pracy w laboratorium, w zależności od czasu przebywania w nich pracowników, dzielimy na :
- pomieszczenia pracy stałej,
- pomieszczenia pracy czasowej.
Przez pomieszczenia pracy stałej rozumie się pomieszczenia pracy, w których łączny czas przebywania tego samego pracownika w ciągu jednej doby przekracza 4 godziny. Przez pomieszczenia pracy czasowej rozumie się pomieszczenia pracy, w których łączny czas przebywania tego samego pracownika w ciągu jednej doby trwa 2 do 4 godzin.
W pomieszczeniach pracy laboratorium zatrudnionym pracownikom należy zapewnić:
- odpowiednie oświetlenie naturalne i sztuczne, dostosowane do potrzeb z uwzględnieniem Polskich Norm,
- urządzania utrzymujące właściwą temperaturę wewnętrzną w okresie obniżonych temperatur,
- odpowiednią wymianę powietrza (wentylacja, klimatyzacja),
- zabezpieczenie przed szkodliwymi wyziewami, gazami, pyłami i promieniowaniem,
- zabezpieczenie przed uciążliwymi dźwiękami i drganiami,
- zabezpieczenie przed nadmiernymi zyskami i stratami ciepła, szkodliwymi przeciągami itp.,
- możliwość prawidłowej ewakuacji,
- właściwą odporność ogniową.
Zabronione jest lokalizowanie pomieszczeń pracy stałej laboratorium poniżej poziomu otaczającego terenu, np. w suterenach i piwnicach.
Należy pamiętać, że niewłaściwe warunki pracy, warunki higieniczno-sanitarne, mała powierzchnia pomieszczeń, wadliwe i niewłaściwe ich ogrzewanie, wentylacja i oświetlenie stanowią poważne zagrożenia chorobowe i wypadkowe. Dlatego też tak ważnym jest, aby szczególnie w laboratoriach przestrzegać norm w tym zakresie. |
Maszyny i inne urządzenia techniczne wykorzystywane w laboratorium
Do obowiązków pracodawcy należy również wyposażenie stanowisk pracy w maszyny i inne urządzenia techniczne, które uzyskały wymagany certyfikat na znak bezpieczeństwa i zostały oznaczone tym znakiem – jeśli podlegają takiemu obowiązkowi lub posiadają deklarację zgodności tych wyrobów z normami wprowadzonymi do obowiązkowego stosowania wymaganiami określonymi właściwymi przepisami w pozostałych przypadkach.
Charakterystycznym wyposażeniem laboratoriów są stoły laboratoryjne i szafy wyciągowe z własną instalacją wyciągową, autoklawy, urządzenia do destylacji próżniowej i do sączenia pod zmniejszonym ciśnieniem, suszarki, piece, urządzenia do ogrzewania, wytrząsarki, wirówki, młyny, szafki i półki na odczynniki, pojemniki na odpadki, ekrany i siatki zabezpieczające, statywy, łapy, łączniki, różnorodna aparatura kontrolna, pomiarowa i analityczna. Wszystkie urządzenia i sprzęt należy utrzymywać w porządku, konserwować i używać zgodnie z przeznaczeniem. Pamiętać należy, że każde urządzenie i maszyna oraz praca wykonywana przy ich użyciu powinna posiadać swoją odrębną instrukcję stanowiskową bhp.
Maszyny i inne urządzenia techniczne powinny spełniać wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy oraz ergonomii, być wyposażone w zabezpieczenia chroniące przed urazami, działaniem substancji szkodliwych dla zdrowia, porażeniem prądem elektrycznym, szkodliwymi wstrząsami, nadmiernym hałasem, działaniem wibracji lub promieniowaniem oraz powinny być utrzymane w stanie zapewniającym pełną sprawność działania i bezpieczeństwo pracy. Jeżeli podlegają obowiązkowi certyfikacji na znak bezpieczeństwa powinny być oznaczone takim znakiem lub posiadać deklarację zgodności, czyli oświadczenie producenta lub jego upoważnionego przedstawiciela, stwierdzające na jego wyłączną odpowiedzialność, że wybór jest zgodny z zasadniczymi wymaganiami, specyfikacjami technicznymi lub określona normą, a obecnie powinny posiadać znak CE.
|
Substancje i preparaty chemiczne
Prace w laboratorium cechuje styczność z wieloma substancjami chemicznymi, używanymi tam jako tzw. odczynniki chemiczne, czyli biorącymi udział w przeprowadzanych reakcjach analizy, syntezy itp. lub spełniającymi rolę pomocniczą, np. podczas dezynfekcji szkła i naczyń laboratoryjnych, odkażania, neutralizacji odpadów. Stosowanie substancji i preparatów chemicznych uregulowane jest prawnie ustawą z 11 stycznia 2001 r. o substancjach i preparatach chemicznych.
Określone w nowym przepisie kryteria i sposób klasyfikacji substancji oraz preparatów chemicznych uwzględniają ich:
1 właściwości fizykochemiczne
4 toksyczność i szkodliwość.
Podstawowym celem klasyfikacji substancji i preparatów niebezpiecznych dla środowiska jest ostrzeżenie użytkowników przed zagrożeniami, jakie stwarzają one dla ekosystemów.
Kodeks pracy w art. 221 zabrania stosowania substancji chemicznych nieoznakowanych w sposób widoczny i umożliwiający ich identyfikację. Niedopuszczalne jest stosowanie niebezpiecznych substancji chemicznych nieposiadających kart charakterystyki tych substancji, a także niestosowania opakowań zabezpieczających przed ich szkodliwym działaniem, pożarem lub wybuchem. Stosowanie w procesie pracy niebezpiecznych substancji chemicznych jest dopuszczalne pod warunkiem zastosowania środków zapewniających pracownikom ochronę zdrowia i życia.
W pracach laboratoryjnych bezwzględnie wymagane jest zapoznanie pracownika z kartą charakterystyki substancji niebezpiecznej lub preparatu, która stanowi zbiór podstawowych informacji o wszystkich ich niebezpiecznych właściwościach oraz o zasadach i zaleceniach ich bezpiecznego stosowania.
Podstawowym celem karty charakterystyki jest umożliwienie zapewnienia odpowiednich, niezbędnych środków bezpieczeństwa wszystkim użytkownikom danej substancji, w miejscu pracy oraz ochrony środowiska.
Celem zwrócenia uwagi użytkowników substancji i preparatów niebezpiecznych stosuje się wizualizację zagrożeń wynikających z ich użytkowania. Za pomocą kolorowych piktogramów – znaków ostrzegawczych, umieszczonych na etykietach lub bezpośrednio na opakowaniu, w którym znajduje się substancja lub preparat niebezpieczny. Zasadę tę stosuje się nie tylko ze względu na zwrócenie uwagi użytkowników, ale również ze względu na wymogi prawne w tym zakresie. Opakowania wszystkich produktów niebezpiecznych (substancji i preparatów) powinny posiadać więc odpowiednie oznakowania i informację o zagrożeniach i prawidłowym sposobie obchodzenia się z nimi.
Oznakowanie opakowania każdego produktu niebezpiecznego powinno zawierać, obok podstawowych informacji o podmiocie wprowadzającym dany towar do obrotu, również szereg informacji o bezpieczeństwie, niebezpiecznych komponentach, napisy ostrzegawcze, oraz zwroty określające prawidłowy sposób postępowania z produktem.
Aby praca z substancjami i preparatami chemicznymi była bezpieczna, niezbędne jest zapoznanie się i stosowanie w praktyce przepisów w tym zakresie zarówno przez osoby kierujące pracownikami, jak i samych pracowników.
| mgr Jarosław Chmielewski
Studium Edukacji Menedżerskiej i Technicznej w Warszawie
|
Przedruk za zgodą miesięcznika „Praca i Zdrowie” www.pracaizdrowie.pl Artykuł został opublikowany w wydaniu nr. |
|
|
|
